ऐतिहासिक पृष्ठभुमि:
देवभूमि हिमवत्खण्ड नेपालको मध्यवर्ती क्षेत्रअन्तर्गत नवलपरासीको पूर्वी भूखण्डमा अवस्थित श्रीहनुमान मन्दिर तथा चक्रघाट पुराकालदेखि नै धार्मिक महत्त्व बोकेको स्थल हो । सनातन वैदिक/हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको जनविश्वासअनुरूप विश्वब्रह्माण्डपालनकर्ता श्रीहरि भगवान् विष्णुले ग्राहद्वारा ग्रसित गजराजको प्रार्थनाबाट प्रसन्न भई आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रयोगबाट ग्राहको शिरच्छेदन गरी गजेन्द्रलाई मुक्ति प्रदान गरेको ठाउँ यही नै भएको र सुदर्शन चक्रकै नामबाट कालान्तरमा यस स्थलको नाम चक्रघाट रहन गएको हो भन्ने लोकमान्यता रही आएको छ। श्रीकृष्णागण्डकी र त्रिशूलीनदीको सङ्गमस्थल देवघाट, नारायणीनदी किनारका नारायणघाट, शिवघाट, रामघाट र चक्रघाटजस्ता पवित्र स्थलहरूमा वैदिक धर्मानुयायीहरूले आ-आफ्ना इष्टदेवहरूको विग्रह स्थापना गरी स्नान, पूजा, उपासना र ध्यान गर्ने अनादिककालदेखिको सुदीर्घ परम्परा सञ्चालन हुँदै आएको छ । नारायणी नदीको उत्तर तटवर्ती यो क्षेत्र अनेकौँ प्रजातिका लता, वृक्ष, वनस्पतिहरूले सुसज्जित शान्त, एकान्त र सुरम्य हुनुका साथै पूर्व-पश्चिम राजमार्गसँग जोडिएको हुनाले सुगमसमेत रहेको छ। कर्म, उपासना र ज्ञानप्राप्तिका लागि अत्युत्तम रहेको यही चक्रघाट परिसरलाई केन्द्रविन्दु बनाई वि.सं. २०४२ चैत्र ३० गतेका शुभदिनमा यायावरवृत्तिवाला फलाहारी बाबा श्री १०८ स्वामी शुकदेवानन्द सरस्वतीले यस क्षेत्रको सालको विशाल वृक्षमुनि बसी आफ्नो तपः साधनालाई निरन्तरता दिनुभयो । घाम, पानी र हावाहुरीबाट फलाहारी बाबालाई सुरक्षित राख्न तात्कालिक स्थानीय महानुभावहरू वडा नं.९का बलराम पाठक, धनबहादुर पाण्डे, लालबहादुर पाण्डे, कृष्णवन सन्न्यासी, चक्रपाणि चालिसे, केशवप्रसाद सापकोटा तथा वडा नं.२, ५ र ७ का क्रमशः धनबहादुर थापा, कृष्णभक्त अधिकारी, लक्ष्मण त्रिपाठी र दुर्गाप्रसाद कँडेल लगायतको संयुक्त प्रयास र सक्रियतामा साधना कुटी तथा विश्रामस्थल चौतारो निर्माण गर्नेजस्ता सत्कार्यहरू सु-सम्पन्न भएका थिए । सोही समयमा स्थानीय अगुवाहरूको सक्रियतामा खेलिएको देउसी-भैलो कार्यक्रमबाट स‌ङ्कलित आर्थिक तथा फलाहारी बाबा स्वामी शुकदेवानन्द सरस्वतीले भिक्षादानबाट सङ्कलित रकमबाट पवनपुत्र, रामभक्त श्रीहनुमानजीको मूर्ति ल्याई वि.सं. २०४४ सालको हनुमान जयन्तीका दिन स्थापना गरिएको हो । तात्कालिक वडा अध्यक्ष श्रीरत्नाखर सापकोटाबाट शिलान्यास भएको हनुमान मन्दिरको निर्माणकार्यलाई मिति-२०४७/०६/०३गते श्रीइन्द्रमणि कँडेलको अध्यक्षता र तेजेन्द्र सुवेदीको साचिव्यमा गठित प्रारम्भिक मन्दिर निर्माण समितिले मिति : २०४८/०४/०९ गतेका दिन पूरा गरेपछि यस मन्दिरमा वैदिक विधिद्वारा श्रीहनुमानजीको नित्य, पूजा, पाठ, आरतीका साथै उत्सव समारोहहरू हुँदै आएका छन्। मिति २०५०/१०/२८ गते श्रीरत्नाखर सापकोटाको अध्यक्षतामा मन्दिर विकास समिति गठन भएको हो । वि.सं.२०५१ सालको श्रीपञ्चमीका दिन श्रीहरिहर सन्न्यास आश्रम देवघाटधामका संस्थापक श्री १००८ स्वामी परमानन्द सरस्वतीज्यू महाराजले यस मन्दिरमा आई भक्तसमुदायलाई गायत्री साधनाका लागि कुटी निर्माण गर्न प्रेरणा गर्नुभएपछि ‘गायत्री कुटी’ निर्माण भएको हो। यो धार्मिक संस्था संस्थागत विकास हुँदै जाँदा वि.सं. २०५४/०२/१४ गते गैंडाकोट-८, निवासी भोजराज पौडेलबाट वायुपुत्र शीतलपाटी तथा वि.सं. २०५४/१२/०१ गते गैंडाकोट-३, निवासी श्रीमान्/श्रीमती हरिनारायण/यशोदा उपाध्यायद्वारा टिनको छानोयुक्त हवन कुण्ड निर्माण गरी अमूल्य सहयोग गर्नुभएको छ। वर्तमानमा उक्त हवनकुण्ड पहिलाको स्थानबाट स्थानान्तरण गरी नयाँ र कलात्मक स्वरूपमा निर्माण गरिँदै छ।

सनातन वैदिक धर्म-संस्कृति र संस्कारको संरक्षण-संवर्द्धनका साथै प्रचार-प्रसार गर्ने पावन उद्देश्य लिई वि.सं. २०५५/०६/२६गते जि.प्र.का. नवलपरासीमा तपसिलको समितिको प्रयासमा यो संस्था दर्ता भएकोहो। अध्यक्ष – रत्नाखर सापकोटा, उपाध्यक्ष-बालुराम कुमाल, सचिव-गंगाबहादुर पाण्डे, कोषाध्यक्ष- टंकनाथ सापकोटा, सदस्यहरू- मणिभद्र कँडेल, शिवलाल सापकोटा, बुद्धिप्रसाद सापकोटा, हरिकृष्ण सापकोटा, होमनाथ सापकोटा।

वि.सं.२०५७/०१/०६गतेका दिन मन्दिर कार्यकारिणी समिति, स्थानीय भद्र-भलादमी र सक्रिय युवा व्यक्तित्व श्री थानेश्वर सापकोटाका साथै तात्कालिक अतिरिक्त प्रहरी महानिरीक्षक श्रीकृष्णमोहन श्रेष्ठज्यूको सामूहिक प्रयासबाट काठमाडौँदेखि पत्थरमा कुँदिएको वर्तमान श्रीहनुमानजीको मूर्ति ल्याई भव्यताका साथ स्थापना गरिएको हो । शिवशक्ति तेल मिल, गैंडाकोट-८ का प्रोप्राइटर श्रीदीपक सापकोटाले मन्दिरको उत्तरपट्टि राजमार्गतर्फको गेट निर्माण गरिदिनुभएको थियो । बुटवल-नारायणगढ सडकखण्डको सडक विस्तार गरी ६ लेनको बनाउने (२०७७) भएपछि उक्त भूभाग छोडेर केही वर अहिले नयाँ प्रवेशद्वार समितिबाट बनाइएको छ। गैंडाकोट-२, निवासी सामाजिक व्यक्तित्व श्रीधनबहादुर थापाको सक्रियतामा खानेपानीको पोलिथिन पाईप उपलब्ध भएपछि धेरै समयसम्म पाइपमा ल्याइएको पानीले काम चलाइएको थियो ।

वि.सं.२०६५ साल ज्येष्ठ १७ गते जिल्ला वन कार्यालय, नवलपरासीबाट १८.५ हेक्टरमा फैलिएको नन्दन सामुदायिक वन (हालः नारायणी सामुदायिक वन) मातहतको वनक्षेत्रलाई धार्मिक महत्त्व बढाउनका लागि धार्मिक वन घोषित गरी हनुमान मन्दिर समितिलाई हस्तान्तरण गरिएको हो । धार्मिक वनको विधान निर्माण र हस्तान्तरण गर्ने कार्यमा तात्कालिक मन्दिर समितिका कोषाध्यक्ष श्रीखगराज सापकोटाको योगदान स्मरणीय रहेको छ।

वि.सं.२०६६ सालदेखि २०७५ साल माघ १५ गतेसम्म श्री फणिन्द्र शर्मा सापकोटाको ३ कार्यकालको अध्यक्षतामा सम्पन्न संस्थागत संरचनाहरू यस प्रकार रहेका छन्ः धर्मसभाकक्षसहितको भवन, मन्दिर प्रवेशद्वार, मन्दिरको पूर्व-पश्चिम र उत्तरतर्फको पर्खाल निर्माण, मन्दिर परिसरको खाल्डो पुर्नेकाम, उद्योगपति श्री पवन अग्रवालज्यूको आर्थिक सहयोगमा खानेपानी डिप बोरिङ्ग, नन्दन सामुदायिक वनको आर्थिक अनुदान सहयोगबाट व्यवस्थित शौचालयको निर्माण तथा वि.सं. २०७४ सालदेखि वि.सं.२०९४सालसम्मको २० वर्षे गुरुयोजना तयारजस्ता कामहरू सम्पन्न भएका छन् ।

मन्दिर हेरालुका रूपमा रहनु भएका श्रीदानबहादुर भुजेलको सक्रियतामा त्रिभुवन पाण्डे गैंडाकोट-९, निवासीको श्रमदान र श्रीहरि पत्थरकट्ट (गन्र्धव) बाट पत्थरमा कुँदिएको शिवलिङ्ग, शिवमूर्ति र बसाहमूर्ति, अर्पण, श्रीरत्नाखर सापकोटाकोरू.५,०००।- आर्थिक सहयोग र स्थानीय सहयोगीहरूको आर्थिक तथा श्रमदानका साथै नारायणी सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिको आर्थिक अनुदान सहयोगबाट शिवालय मन्दिरको ट्रस्ट र बाँकी निर्माण कार्यका साथै कोही सिद्धसन्तहरूको गुप्तदानबाट सिँढी विस्तार तथा रेलिङनिर्माण कार्य सुसम्पन्न भएको हो । गैंडाकोट नगरपालिकाको कार्यालयबाट धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्र विकासका लागि विगत तीन आर्थिक वर्षहरूदेखि निरन्तर बजेट विनियोजित गरी अमूल्य सहयोग प्राप्त हुँदै आएको छ । श्री रत्नाखर सापकोटाको रु. ५१,१७७।-, श्री खगराज सापकोटाको रु. २५,०००।-, श्री तुलसीदेवी पाण्डेको रु. १७.८९५/- र चन्द्रप्रसाद सापकोटाको १०,०००/- दानदातव्यबाट स्थापित अक्षय कोषलाई वृद्धि गर्दै जाने लक्ष्य समितिले लिएको छ।

रु. २ करोड ५१ लाखमा निर्माणकार्य सुसम्पन्न हुने लक्ष्य राखिएको शिखरखजुराव शैलीको कलात्मक निर्माणाधीन श्रीहनुमान मन्दिर निर्माणार्थ चन्दा तथा जिन्सी दान गर्नुहुने सम्पूर्ण दाता महानुभावहरू तथा दातृ निकायको शुभनामावली र शिलालेख गर्नुका साथै उक्त विवरणलाई यस कृतिको दोस्रो संस्करणमा समावेश गरी प्रकाशन गरिनेछ।